Wskazania pastoralne i prawne odnośnie do czasu wolnego kapłanów diecezji tarnowskiej (Currenda 2/2001)

Wstęp

Jak wykazują współczesne analizy socjologiczne naszą epokę cechuje narastanie zjawiska czasu wolnego, jako autonomicznego odcinka życia ludzkiego. Zajmuje on w życiu człowieka coraz bardziej znaczące miejsce nie tylko jako przerwa w pracy, czy też zwyczajna regeneracja si ł. Staje się on celem samym w sobie. Dlatego wydaje się ważne spojrzenie na tę rzeczywistość z perspektywy teologicznej, czyli w kontekście Bożych planów zbawienia człowieka. Jak wyraził się Jan Paweł II w przemówieniu do uczestników IV Światowego Kongresu Duszpasterstwa Turystycznego (17.XI.1990), czas ten jest czasem zbawienia. Każda chwila ludzkiego życia, także wypoczynek ducha i ciała mogą stawać się „duchowymi ofiarami, miłymi Bogu przez Jezusa Chrystusa” (KK 34). Stanowią więc część tej drogi, na której spotykają się Boże plany z ludzkimi dążeniami.

1. Teologiczna wizja czasu wolnego

„Czas” i „wolność” to dwa słowa wchodzące w skład określenia „wolny czas”. Wyrażenie „wolność” opisuje bliżej pojęcie czasu. Wskazuje na jedną z możliwych jego form. Pojęcia „wolność” i „czas” mają bardzo bogatą genezę biblijną . Doczekały się licznych ujęć ze strony chrześcijańskiej filozofii i teologii. Blisko związane z kwestią wolnego czasu są takie zagadnienia jak odpoczynek, wytchnienie, relaks, wakacje, ferie, wczasy, urlop, rozrywka, turystyka, sport.

Czas, będąc darem Bożym, ma swój rytm. Wyznaczają go nie tylko same godziny określane przez zegar. Jest nim rytm czasu pracy i odpoczynku, codzienności i święta. Bóg stwarzając świat uporządkował go i nadał życiu człowieka rytm pracy i odpoczynku. Rytm ów ma charakter sakralny. Naśladuje bowiem Boga pracującego i odpoczywającego (Wj 20,11).

Z Bożych darów człowiek winien korzystać w duchu prawdziwej wolności (KDK 37), dlatego Boży dar wolnego czasu można nazwać faktorem ludzkiej wolności. Istotnie, chwile wolne, urlop, ferie, wakacje są momentami oderwania się od codzienności, uwolnieniem od obciążeń pracy, tempa i zgiełku życia. Równocześnie są poszukiwaniem na sposób wolny nowych wartości, które zdolne byłyby uczynić człowieka bogatszym, lepszym. Ludzka wolność realizuje się, gdy człowiek zdąża do dobra, gdy to dobro wciela w życie własne oraz społeczne. „Im więcej człowiek czyni dobra, tym bardziej staje si ę wolnym” (KKK 1732). Stąd w chrześcijańskiej koncepcji czasu wolnego bardziej akcentowana jest pozytywna strona tego zjawiska, czyli możliwość rozwoju duchowego, kulturalnego, potwierdzenie ludzkiej godności (DWCH 1).

Z wolnością ludzką ściśle łączy się odpowiedzialność (por. KKK 1734). Zatem również w korzystaniu z czasu wolnego należy przestrzegać moralnej zasady odpowiedzialności osobistej i społecznej. A więc zwraca ć uwagę na prawa innych, na swoje wobec nich obowiązki oraz na wspólne dobro wszystkich (DWR 7).

2. Wymiar teologiczny czasu w życiu kapłana

W chrześcijańskie przeżywanie czasu wpisuje się czas pracy i wypoczynku kapłana, a także poczucie odpowiedzialności wobec Kościoła i własnego sumienia za wykorzystanie daru czasu. Czas kapłana jest bowiem czasem Chrystusa. To stwierdzenie znajduje swoje teologiczne uzasadnienie w tożsamości życia kapłańskiego. Kapłan jako „alter Christus” działa „in persona Christi”. Na mocy święceń kapłańskich, zostaje upodobniony do Jezusa Chrystusa Głowy i Pasterza Kościoła (PdV 21). Dlatego powinien być świadomy, że jego życie jest tajemnicą całkowicie włączoną w nowy i specyficzny sposób w misterium Chrystusa i Kościoła. To włączenie w pełni go zobowi ązuje i ubogaca w działalności duszpasterskiej (por. DPŻK 6). Daje bowiem uczestnictwo w miłości pasterskiej samego Jezusa Chrystusa. A miłość pasterska jest przede wszystkim darem z siebie, całkowitym darem z siebie dla Kościoła (por. PdV 23). Dar z siebie nie ma granic. Dlatego kapłan jako pasterz wspólnoty jest i żyje dla niej, dla niej modli się, studiuje, pracuje, poświęcając jej wszystkie siły i cały swój czas. Jest gotowy oddać dla niej nawet życie (por. DPŻK 55). Postawa proegzystencji, bycia darem dla, wypływa z charakteru służebnego Chrystusowego kapłaństwa.

3. Kanoniczny obowiązek rezydencji w parafii

W perspektywie miłości pasterskiej staje się czytelny ten wymiar przynależności kapłana do Kościoła lokalnego, który wyraża się nie tylko w inkardynacji ale również w obowiązku rezydencji w parafii. Kodeks Prawa Kanonicznego tym obowiązkiem obejmuje tak księży proboszczów (kan. 533 § 1), jak i księży wikariuszy (kan. 550 § 1). Równie ż prawo Kościoła lokalnego, IV Synod Diecezji Tarnowskiej, ten obowiązek przypomina, odpowiednio w statutach 341 § 1 oraz 354 n.6.

Prawodawca kościelny, zobowiązując proboszczów do rezydencji wymaga od nich nie tylko przebywania na terytorium parafii, ale także zamieszkania w domu parafialnym, zwanym plebanią lub probostwem, usytuowanym w pobliżu kościoła parafialnego, aby proboszcz mógł bez przeszkód utrzymy?wać z kościołem stałą łączność i być całkowicie do dyspozycji wiernych. Każda jego nieobecność w parafii powinna się zawsze łączyć z zapewnieniem niezbędnej posługi duszpasterskiej wiernym. Natomiast wikariusz jest zobowiązany wszystkie swoje wyjazdy uzgadniać z proboszczem, jak również zgłaszać każdorazową nieobecność, która koliduje z ustalonym porządkiem na plebanii.

4. Prawo do odpoczynku

Zarówno Kodeks Prawa Kanonicznego jak i prawodawstwo synodalne gwarantują kapłanom prawo do wypoczynku w formie urlopu i o ile to mo żliwe, do jednego dnia wolnego w tygodniu. Proboszczowi przysługuje miesięczny urlop w ciągu roku uzgodniony z Kurią Diecezjalną. Urlop należy wykorzystać w czasie ciągłym. Nie wlicza się do niego rekolekcji. W przypadku nadzwyczajnym na jeden tydzień urlopu zezwala proboszczowi dziekan (por. KPK kan. 533 § 2; IV SDT st. 341 § 2/.

Odnośnie do urlopu wikariusza: Przysługuje mu takie samo prawo jak proboszczowi, z tym, że termin urlopu winien być uzgodniony z probosz?czem (por. KPK kan. 550 § 3; IV SDT st. 353 n. 5). Każdemu kapłanowi Kościoła Tarnowskiego, bez względu na urząd czy pełnioną posługę, przysługuje wypoczynek urlopowy w wymiarze jednego miesiąca. Kapłani, którzy pracują na placówkach jednoosobowych starają się o zastępstwo na czas urlopu we własnym zakresie lub proszą Kurię Diecezjalną, która zapewnia zastę pstwo według aktualnych możliwości.

Cotygodniowy wolny dzień kapłana rozpoczyna się zasadniczo po Mszy św. porannej, a kończy się o godz. 22.00. Dzień wolny nie zwalnia od obowiązku uczestniczenia w kongregacjach regionalnych czy dekanalnych oraz spotkaniach formacyjnych.

W okresie przerwy semestralnej kapłani katechizujący mogą skorzystać z dodatkowego 3 dniowego urlopu (nie licząc dnia wyjazdu i przyjazdu) w terminie uzgodnionym z Proboszczem lub Dziekanem.

Inne dni wolne od katechizacji (soboty, ferie świąteczne, itp.) nie są dniami wolnymi od pracy duszpasterskiej w parafii i w żadnym wypadku nie uzasadniają nieobecności w parafii – obowiązuje zasada: „Salus animarum suprema lex!”

5. Zalecane formy spędzania czasu wolnego od katechezy i sprawowania sakramentów

Korzystanie z czasu wolnego od katechezy i szafowania sakramentów świętych może przybierać róż ną formę, np. ascetyczną, pastoralną lub rekreacyjną.

Pierwsza z nich obejmuje spotkania modlitewne z kapłanami czy wiernymi świeckimi; przeżywanie osobistego dnia skupienia, np. w wybranym domu zakonnym czy formacyjnym.

Pastoralna, polega na odwiedzaniu chorych parafian w domu lub w szpitalu; składaniu wizyt rodzinom patologicznym, rodzicom trudnych uczniów; organizowaniu wycieczek, pielgrzymek dla parafian, półkolonii dla dzieci i młodzieży w okresie ferii zimowych i wakacji.

Trzecim sposobem spędzenia wolnego czasu przez księży może być rekreacja, a więc odwiedziny swoich rodziców; spotkania towarzyskie umacniające braterstwo sakramentalne kapłanów, zwłaszcza odwiedziny kapłanów w starszym wieku i chorych; osobiste zajęcia, lektura, turystyka, uprawianie sportu czy też prace porządkowe. Księża winni uczestniczyć także w wydarzeniach kulturalnych, wybrać się np. do teatru lub filharmonii.

6. Kapłan na emeryturze lub na rencie

Wraz z przejściem kapłana na emeryturę lub rentę zmniejsza się przestrzeń wypełniona prac ą a zwiększa się przestrzeń czasu wolnego. Doświadczenie przemijania czasu i jego eschatologiczny wymiar nie może zdominować życia kapłana w stanie spoczynku.

Kapłani będący na emeryturze lub rencie, pełniący funkcję rezydentów w parafiach lub mieszkający w domach księży emerytów, mogą w miarę możliwości i zdrowia pomagać w pracy duszpasterskiej w parafii miejsca zamieszkania lub w innych parafiach. Dzięki temu unikną osamotnienia, które w wielu wypadkach jest udziałem księży będących na emeryturze. Kapł ani tacy będą się czuli nadal potrzebni, a wspólnota kapłańska będzie mogła nadal korzystać z ich doświadczenia duszpasterskiego. Zachęcam was Bracia, byście pamiętali o tym, że „w służbie Ewangelii wiek nie ma znaczenia” (por. List Ojca Świętego Jana Pawła II do osób w podeszłym wieku, n.7), dlatego ofiarujcie wielkodusznie Kościoł owi swoją pracę, modlitwę, cierpienia a także chwile doświadczeń i trwogi związane z przejściem do radości Pana (por. Mt 25, 23).

Wszystkim Kapłanom, na owocne korzystanie z czasu wolnego, a jest on czasem Chrystusa – z serca błogosławię

Tarnów, 18 maja 2001 r.

† Wiktor Skworc
Biskup Tarnowski