Dziecko przed komputerem – Iwona Ulfik-Jaworska

Niewielu z nas kapłanów, wykorzystujących do pracy duszpasterskiej różnego rodzaju urządzenia i korzystających nagminnie z osiągnięć cywilizacji, wyobraża sobie dziś życie bez komputera. To on zastępuje nam bardzo wiele rzeczy, ułatwia funkcjonowanie, pracuje za nas, a nawet… myśli. W połączeniu z powszechnym dziś dostępem do Internetu komputer, podobnie jak inne urządzenia elektroniczne umożliwiające łączenie się z siecią, pozwala między innymi na dostęp do olbrzymich zasobów informacji, ułatwia komunikację, dostarcza rozrywki, jak również może stanowić skuteczne narzędzie ewangelizacji. Niestety, nieumiejętne obchodzenie się z nim może stanowić poważne zagrożenie dla rozwoju fizycznego, psychicznego, moralnego, społecznego i intelektualnego. Często jesteśmy dziś świadkami zmagania się z uzależnieniem od komputera, Internetu, pornografii czy gier komputerowych  wielu znanych nam osób. Najczęściej są to niestety dzieci i młodzież. Poniższy artykuł może więc stanowić cenną pomoc w osobistym zapoznaniu się z naturą zagrożeń podczas korzystania z Internetu oraz innych mediów elektronicznych. Może być też przydatny w upowszechnianiu zawartych w nim sposobów przeciwdziałania uzależnieniu. Warto zatem wykorzystać duszpastersko zawarte w nim informacje. Warto uczyć rodziców, dzieci i młodzież korzystać z komputera jako narzędzia, przekazywać im właściwe sposoby obchodzenia się z mediami elektronicznymi, jak również pomagać (szczególnie młodym) ludziom, aby nie utonęli w „potopie” informacji, uczyli się wykorzystywać je we właściwy sposób, potrafili bronić się przed manipulacją w sieci, a szczególnie, aby umieli świadomie wybierać interesujące ich treści.

Redakcja

***

Jeśli Twoje dziecko żyje nad oceanem, nie możesz budować muru chroniącego je od tego oceanu, lecz musisz nauczyć je pływać.
/o. Gabriel Nissim OP/

Media elektroniczne (szczególnie Internet) można porównać do wirtualnego oceanu różnorodnych informacji i treści oraz nowych aktywności, tworzących nowe środowisko wychowawcze dla dzieci i młodzieży (obok rodziny, szkoły, grupy rówieśniczej). Media elektroniczne mają ogromny wpływ na wszystkich odbiorców, jednak najsilniej wpływają na dzieci i młodzież, których osobowość, charakter czy hierarchia wartości dopiero się kształtują.

Nowe media, takie jak gry komputerowe czy Internet, są niezwykle atrakcyjne dla młodych użytkowników, którzy poświęcają im coraz więcej czasu i to nie tylko w celach edukacyjnych. Internet daje ogromne możliwości komunikacji i poznawania nowych osób (np. czaty, komunikatory internetowe), nieograniczony dostęp do rozrywki (np. gier on line, muzyki, filmów) oraz różnorodnych informacji. Pozwala również na własną aktywność i twórczość w sieci, np. poprzez pisanie blogów, tworzenie własnych stron internetowych, profili na portalach społecznościowych jak Nasza Klasa, Facebook i in.

Media elektroniczne dają dzieciom i młodzieży ogromne możliwości zaspokajania ważnych dla nich potrzeb psychicznych (np. potrzebę kontaktu z innymi, przynależności do grupy, potrzebę niezależności od rodziców, potrzebę twórczości, potrzebę władzy i sukcesu, potrzeby seksualne czy agresji). Dlatego właśnie Internet jest tak ważny dla młodzieży. Jednak istnieje ryzyko, że w niektórych sytuacjach potrzeby te będą zaspokajane w sposób zagrażający ich bezpieczeństwa oraz prawidłowemu rozwojowi (emocjonalnemu, społecznemu, psychoseksualnemu). W Internecie bowiem, podobnie jak na ulicy, podwórku, dyskotece czy w innych miejscach, młody człowiek może spotkać się z różnymi zagrożeniami (pornografia, pedofile, oszuści, agresorzy i in). Ponadto w Internecie jest wiele łatwo dostępnych miejsc, które są zupełnie nieodpowiednie dla dzieci (np. czaty erotyczne). Dlatego, aby zapewnić bezpieczeństwo dzieciom i młodzieży podczas korzystania z mediów elektronicznych, należy przede wszystkim mieć świadomość istniejących zagrożeń.

Podczas korzystania z Internetu oraz innych mediów elektronicznych można spotkać się z wieloma sytuacjami, które są zagrażające dla młodych użytkowników. Można je podzielić na trzy grupy: 1) zagrożenia związane z treścią przekazów, 2) sposobem korzystania z mediów i 3) czasem poświęcanym na te media.

1. Zagrożenia związane z treścią przekazów medialnych czyli medialne menu

Agresja i przemoc – są obecne w wielu grach komputerowych oraz internetowych, ale również na czatach i różnych stronach internetowych. Przemoc w grach internetowych (komputerowych) bardzo często przedstawiana jest w sposób realistyczny, a jej formy są bardzo wyrafinowane, np. tortury, okaleczanie ciał przeciwników przy użyciu różnych narzędzi. W niektórych grach użytkownik może wcielić się w terrorystę, złodzieja czy złego władcę i dokonuje niezliczonych morderstw i zniszczeń w świeci wirtualnym. Co więcej, te brutalne i agresywne zachowania gracza w komputerowej rozgrywce zostają nagrodzone i przybliżają do osiągnięcia celu gry. Podczas zaangażowania w tego rodzaju gry dziecko uczy się, że zło wcale nie jest takie złe, a nawet maże być całkiem dobre, bo jest skuteczni.

Liczne badania psychologiczne pokazują że istnieje powiązanie pomiędzy graniem w gry komputerowe z elementami przemocy a późniejszymi zachowaniami agresywnymi graczy. Co istotne, zachowania agresywne występowały nie tylko bezpośrednio po zabawie grą, ale objawiały się nawet kilka miesięcy później. Psychologowie wskazują, że brutalne gry komputerowe zapewniają kompleksowe warunki do szybkiego i trwałego uczenia się agresywnych zachowań i postaw.

Aby dziecko mogło korzystać z gier adekwatnych do jego rozwoju, warto zapoznać się z klasyfikacją gier PEGI, która jest wykorzystywana w Polsce oraz w wielu krajach europejskich. Rodzice mogą wybrać odpowiednią grę dla dziecka dzięki oznaczeniom publikowanym na opakowaniach gier, które wskazują na dolną granicę wieku gracza oraz występowanie zagrażających treści (np. wulgarny język, przemoc, seks, strach, dyskryminacja i in.).

Cyberprzemoc – prześladowanie innych osób z wykorzystaniem nowych mediów i technologii (komunikatorów i witryn internetowych, forów dyskusyjnych, blogów, SMS-ów czy e-maili). Zjawisko to może mieć formę trwającego przez dłuższy czas oczerniania, szykanowania, wyszydzania, ośmieszania poniżania oraz zastraszania innych za pośrednictwem Internetu i telefonów komórkowych. Jedną z form cyberprzemocy jest publikowanie i rozpowszechniane w sieci kompromitujących materiałów (filmów, zdjęć) na temat określonej osoby. Jest to najbardziej niebezpieczny rodzaj przemocy, gdyż uderza bezpośrednio w społeczny wizerunek danej osoby i, jak pokazują doświadczenia, może nawet doprowadzić ofiarę do samobójstwa. Zjawisku cyberprzemocy sprzyja poczucie anonimowości i bezkarności. Jednak sprawcy cyberprzemocy są łatwo identyfikowani i odnajdywani przez policję, ponieważ każdy będąc w Internecie zostawia po sobie jakieś ślady.

Erotyka, pornografia, cyberseks – to treści łatwo dostępne w Internecie w różnych formach, np. zdjęcia filmy na You Tube oraz różnych stronach internetowych, erotyczne (pornograficzne) gry internetowe, fora internetowe, czaty erotyczne, ale również czaty w pokojach rozmów dla gimnazjalistów (!). Na czatach istnieje możliwość realizowania cyberseksu czyli komunikacji dwóch osób opisujących (lub pokazujących dzięki kamerze internetowej) swoje zachowania (fantazje) seksualne w celu wzajemnego pobudzenia seksualnego i rozładowania napięcia poprzez masturbację.

Ponadto w Internecie często można spotkać pornografię przypadkowo, poszukując innych informacji lub poprzez spam (np. o Viagrze). Może to być szczególnie szkodliwe dla dzieci, zważywszy, że niejednokrotnie są to treści prezentujące dewiacje seksualne, pornografię dziecięcą, homoseksualną i in. Treści tego typu są szokujące dla dzieci, wywołują ogromny niepokój oraz lęk. Ponadto oglądanie pornografii przez dzieci powoduje, że żyją one w stanie permanentnego pobudzenia seksualnego i zainteresowania fizycznym aspektem seksualności, oderwanej od sfery uczuć, co ogranicza ich inne zainteresowania, zakłóca rozwój psychoseksualny i zwiększa ryzyko zachowań dewiacyjnych i agresywnych.

Jednak w kontaktach z dorastającym dzieckiem nie można unikać tematów dotyczących ludzkiej seksualności. Młodzi ludzie zawsze byli, są i będą zainteresowani „tymi sprawami”. Tymczasem Internet daje możliwość łatwego i anonimowego dostępu do różnego rodzaju informacji i porad, na przykład na temat dojrzewania, współżycia seksualnego, wizyty u ginekologa, antykoncepcji i in., które niestety nie zawsze mają potwierdzenie w literaturze specjalistycznej. Dlatego same zakazy i nakazy dotyczące tej kwestii mogą nie skutkować – ciekawość dziecka będzie silniejsza. Być może warto wówczas podsunąć dziecku jakąś odpowiednią książkę albo stronę internetową, a potem może będzie okazja do wspólnej rozmowy.

Wszelkie nielegalne treści, w tym także przejawy cyberprzemocy można zgłaszać na policję lub do współpracującego z nią punktu kontaktowego ds. zwalczania nielegalnych treści w Internecie – „Dyzurnet.pl”: www.dyzurnet.pl. Można także korzystać z pomocy udzielanej przez „Helpline.org.pl” : www.helpline.org.pl – tel. 0 800 100 100.

Aby zapewnić bezpieczeństwo dzieciom korzystającym z sieci warto wspomagać się programami filtrującymi treści niepożądanie w Internecie, które ograniczają dostęp nie tylko do erotyki i pornografii ale również do innych treści, np. o charakterze rasistowskim, propagujących faszyzm, sekty, narkotyki, anoreksję i bulimię, nawołujących do samobójstwa, cyberprzemocy i in. Raport na temat tych programów jest dostępny na stronie: http://www.saferinternet.pl

2. Zagrożenia związane ze specyfiką korzystania z Internetu czyli jak łatwo można nas oszukać w sieci

Szkodliwe oprogramowanie (wirusy, robaki, konie trojańskie i in.) – tworzone jest w celu uszkodzenia komputera, kradzieży danych osobowych innych osób. Można nimi zainfekować swój komputer (oraz pendrive USB i inne nośniki pamięci) podczas otwierania nieznanych załączników w e-mailach czy pobierania ryzykownych plików z sieci. Konieczne jest korzystanie z programów antywirusowych.

Uwiedzenie przez pedofila – na skutek anonimowości komunikacji internetowej nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie sieci. Pedofil poszukuje kontaktu z dziećmi na czatach, ale również poprzez komunikatory, portale społecznościowe, blogi, udając, że jest rówieśnikiem dziecka. Sprawca nawiązuje kontakt z dzieckiem i regularnie z nim rozmawia (np. poprzez komunikatory) w celu jego uwiedzenia (jest to określane jako „grooming”). Stosuje perfidne techniki manipulacji, aby emocjonalnie przywiązać dziecko do siebie, a jednocześnie osłabić jego relacje z rodzicami (podważa autorytet rodziców, ośmiesza ich itd). Następnie pedofil zapoznaje i oswaja ofiarę z materiałami pornograficznymi, w tym z pornografią dziecięcą. Uczy dziecko, jak ukrywać tę relację przed rodzicami, jak się wytłumaczyć, gdyby rodzice odkryli coś podejrzanego. Namawia ofiarę, aby przesłało swoje erotyczne zdjęcie albo żeby rozebrało się przed kamerą internetową. Potem sprawca zaprasza dziecko na spotkanie, a jeśli ono odmawia, pedofil szantażuje, że prześle rodzicom (dyrekcji szkoły) erotyczne zdjęcia ofiary Jeśli dziecko spotka się ze sprawcą najczęściej dochodzi do tragedii – wykorzystania seksualnego, porwania dziecka itp.

Na stronie internetowej http://stoppedofilom.pl można anonimowo zgłosić zdarzenie dotyczące działalności pedofila w Internecie. Jeśli sprawa ma znamiona przestępstwa, zostaje przekazania Policji.

3. Zagrożenia związane z czasem poświęcanym na korzystanie z mediów czyli ucieczka w cyberrzeczywistość

Uzależnienie od Internetu i gier komputerowych – zaczyna się bardzo niewinnie, gdy dziecko coraz więcej czasu spędza w Internecie czy grając w gry. Aktywności te stają się coraz ważniejsze i zastępują inne dotychczasowe zajęcia (np. inne zabawy, spotkania ze znajomymi). Coraz trudniej jest oderwać dziecko od komputera i Internetu, co powoduje wiele napięć i konfliktów z rodzicami i rodzeństwem. Osoba uzależniona źle się czuje będąc poza siecią, jedyną ulgę przynosi jej ponowne zalogowanie się do sieci. To pierwsze sygnały rozwijającego się problematycznego korzystania z Internetu.

Po czym jednak poznać, że osoba jest już uzależniona? Wyraźnym objawem uzależnienia od sieci jest fakt utraty kontroli nad swoim surfowaniem w sieci. Osoba uzależniona nie potrafi przerwać swojej aktywności on­line pomimo, że zaniedbuje inne sfery swojego życia (np. nie uczy się, przestaje wychodzić z domu itp.). Badania pokazują, że szczególnie uzależniające aktywności w Internecie, to gry online, korzystanie z pornografii internetowej oraz nawiązywanie kontaktów poprzez czaty i komunikatory. Terapia osób uzależnionych od gier komputerowych lub Internetu jest bardzo trudna, długotrwała i kosztowna. W Polsce niewiele ośrodków zajmuje się leczeniem tego rodzaju uzależnień.

Problemy i dolegliwości zdrowotne – grożą każdemu, kto – niezależnie od wieku – spędza za dużo czasu przed ekranem. Należą do nich: osłabienie wzroku i słuchu, skrzywienie kręgosłupa, osłabienie mięśni, bóle mięśni, problemy z trawieniem i in.

Komputer w domu (coraz częściej z dostępem do Internetu) może być świetnym narzędziem służącym do nauki i rozrywki dla całej rodziny. Ale przede wszystkim musimy wiedzieć, jak nauczyć dziecko „pływać” w wirtualnym oceanie przekazów elektronicznych.

Udzielamy dzieciom wskazówek, jak należy się zachowywać na placu zabaw, przy przechodzeniu przez ulicę, wobec osób nieznajomych itd. Tym bardziej powinniśmy uczyć dzieci, jak zachowywać się w Internecie oraz podczas grania w gry komputerowe. W sytuacjach życia codziennego, stawiamy dzieciom granice i nie pozwalamy na określone zachowania mając na uwadze dobro i bezpieczeństwo naszych podopiecznych. Podobnie jest podczas korzystania z Internetu (gier komputerowych) – określone zachowania użytkowników pozwalają na bezpieczną zabawę i naukę w świecie wirtualnym. Natomiast nie stosowanie się do zasad bezpiecznego korzystania z mediów elektronicznych może być dla dzieci równie niebezpieczne, jak brak ostrożności w realnym życiu.

Zasady bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w Internecie

  • Niech komputer stoi w miejscu ogólnodostępnym dla wszystkich domowników np. w pokoju dziennym.
  • Młodsze dzieci powinny korzystać z komputera i Internetu tylko wówczas, gdy w domu jest ktoś dorosły. Kiedy tylko możesz usiądź obok dziecka serfującego po Internecie. Jest to świetny sposób do nawiązania rozmowy.
  • Rozmawiaj z dzieckiem o tym, czym się zajmuje podczas korzystania z komputera czy Internetu. Nie bój się przyznać do niewiedzy na temat nowych technologii.
  • Ustal z dzieckiem jasne zasady korzystania z Internetu i egzekwuj je. Powinny to być zasady:

dotyczące treści (gier komputerowych, stron internetowych), obszarów czy usług, z których dziecko może korzystać oraz w jakim zakresie (np. może korzystać z poczty elektronicznej, ale nie wolno otwierać listów od osób nieznajomych),
dotyczące czasu korzystania z Internetu, czy gier komputerowych (należy określić dzienny limit czasu (np. 1-2 godziny dziennie) oraz porę korzystania (np. nie dłużej niż do godziny 20.00 czy 21.00; nie pozwalać na korzystanie z gier czy Internetu w nocy!),
dotyczące miejsca korzystania – dzieci korzystają z komputera nie tylko w domu, ale również w szkole, w domach swoich kolegów i koleżanek i in. Ważne jest, aby ustanowione zasady bezpiecznego korzystania z mediów miały zastosowanie w każdym miejscu, w którym dziecko korzysta z komputera czy Internetu. Być może warto o tym porozmawiać z rodzicami kolegów/koleżanek dziecka,
ujawnianych danych osobowych – należy wprowadzić zasadę nieujawniania w Internecie swoich danych osobowych (imienia i nazwiska, wieku, adresu zamieszkania, numeru telefonu itp.) oraz obowiązkowe posługiwanie się tzw. nickiem (pseudonimem).

  • Korzystaj z aktualnych programów antywirusowych, programów filtrujących szkodliwe treści oraz ustawień funkcji kontroli rodzicielskiej w przeglądarce internetowej, wyszukiwarce, programie obsługującym pocztę e-mailową.
  • Zachęć dziecko, aby mówiło Ci o wszystkim, co je zaniepokoi w sieci. Nie krytykuj i nie oskarżaj dziecka, kiedy Ci o tym powie. Każdy ma prawo do popełniania błędów, a razem jest łatwiej je naprawić.
  • Ostrzegaj dzieci, żeby nigdy nie spotykały się same z osobami poznanymi w sieci, a jeśli chcą pójść na spotkanie, powinien towarzyszyć im ktoś dorosły.
  • Należy monitorować zakupy dzieci przez Internet. Może kupują tylko dzwonek do komórki, ale być może to film dla dorosłych.
  • Pomóż dzieciom zrozumieć, jakie wiadomości i zachowania w Internecie mogą sprawić drugiej osobie przykrość i jak można temu zapobiec.
  • Naucz dziecko krytycznego odbioru treści obecnych w mediach elektronicznych.
  • Pokaż, które treści są zgodne z Waszą hierarchią wartości, a które przekazy promują zupełnie inne wartości (tzw. wartości niższe).
  • Zachęcaj swoje dziecko do korzystania z innych form rozrywki niż media elektroniczne. Spędzajcie czas razem np. na basenie, na nartach oraz z innymi dziećmi.

Może się zdarzyć, że podczas korzystania z Internetu dziecko natrafi na niedozwoloną treść, stojącą w sprzeczności z prawem (cyberprzemoc, pornografia, pedofilia, rasizm, etc). Najczęściej (choć nie zawsze) dziecko dociera do takich treści przypadkowo. Należy w takiej sytuacji zadbać o atmosferę zaufania, tak by dziecko po tym, jak natrafi na niebezpieczne treści nie bało się z nami rozmawiać i szukać u dorosłych pomocy oraz wsparcia:

  • pochwal dziecko, że Ci zaufało i powiedziało o niepokojących zdarzeniach
  • nie wpadaj w panikę, ale nie bagatelizuj niepokojących sygnałów,
  • nie obwiniaj dziecka, nie krytykuj, wytłumacz, że to sprawca jest winien,
  • daj dziecku poczucie bezpieczeństwa, ciepło i bliskość,
  • nie popędzaj dziecka, nie zmuszaj do mówienia,
  • zapewnij dziecku pomoc psychologa,
  • niczego nie kasuj z komputera, ponieważ może to posłużyć jako materiał dowodowy,
  • powiadom policję lub prokuraturę.

Kontrola rodzicielska a Internet
Kontrola rodzicielska to oprogramowanie lub funkcje urządzeń, umożliwiające rodzicom decydowanie o tym, w jaki sposób dziecko korzysta z komputera i Internetu. Kontrola rodzicielska umożliwia min. kontrolę i ograniczanie czasu, w którym dziecko korzysta z komputera oraz decydowanie o tym, jakie strony odwiedza w Internecie.

Przydatne linki do stron internetowych
http://www.dyzurnet.pl – punkt kontaktowy ds. zwalczania nielegalnych treści w Internecie http://www.dzieckowsieci.pl – ogólnopolska kampania na rzecz bezpieczeństwa dzieci w Internecie
http://www.helpline.org.pl – pomoc w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w Internecie
http://www.sieciaki.pl – serwis edukacyjny dla dzieci

Iwona Ulfik-Jaworska – doktor nauk humanistycznych w zakresie psychologii, adiunkt w Katedrze Psychologii Wychowawczej i Rodziny KUL Jana Pawła II, prowadzi kursy dla narzeczonych w małych grupach przy Duszpasterstwie Akademickim KUL (od 2000 r.) oraz szkolenia i warsztaty dla rodziców i nauczycieli z zakresu kompetencji wychowawczych oraz edukacji medialnej, aktywnie współpracuje z CPPP ARKA Tarnów w zakresie szkoleń i warsztatów dla kapłanów i rodzin organizowanych na terenie diecezji tarnowskiej.

Artykuł ukazał się po raz pierwszy w czasopiśmie Zbliżenia (nr 4). Publikacja na stronie formacja.diecezja.tarnow.pl za zgodą autora.

 

Udostępnij Tweet